|محمد جعفربگلو| «تاریخ» را چگونه باید برای کودکان و نوجوانان روایت کرد؟
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی - محمد جعفربگلو؛ یادم هست در دوران مدرسه، در پاسخ به این سؤال که «چرا تاریخ می‌خوانیم؟» معمولاً گفته می‌شد: «تا عبرت بگیریم». نمی‌دانم آیا امروز هم در سیستم آموزشی، در برابر این علامت سؤال، همین پاسخ کلیشه‌ای درج می‌شود یا نه؟ اما فارغ از عبرت گرفتن، مطالعه‌ی تاریخ آثار و فواید بسیاری دارد. اغلب مشکلات، ریشه در تحلیل غلط از تاریخ دارد. از این رو به تعبیری، کلید پیش‌بینی امروز و فردا، در گرو فهم گذشته است. در این میان، نسل جدید بیش از دیگر نسل‌ها به مطالعه و فهم تاریخ نیاز دارند. این نسل در بمباران اطلاعات غلط تاریخی گرفتار شده و متأسفانه، پدافند مناسبی برای مقابله با این تهدید، پیش‌بینی نشده است. این انفصال تاریخی، آثار منفی بسیاری برای آینده‌ی این نسل خواهد داشت.
چرا روایت تاریخ برای نسل جدید مهم است؟
بازسازی هویت ملی
یکی از فواید مطالعه‌ی تاریخ، احیای هویت ملی است. متأسفانه طی سال‌های گذشته، با تلاش همه‌جانبه‌ی دشمنان این خاک، هویت ملی خدشه‌دار شده است. روایت تاریخ به بازسازی این هویت ملی کمک خواهد کرد. بسیاری از ملت‌ها، بدون این که پیشینه‌ی تاریخی ارزشمند و قابل اتکایی داشته باشند، می‌کوشند تا با ایجاد یک تاریخ جعلی، هویت خود را ترسیم کنند. این در حالی است که ایران زمین، با تاریخی کهن، از گذشته‌ی دور حیات داشته است. البته باید به این نکته توجه کرد که وطن‌دوستی با «ملی‌گرایی» تفاوت دارد. به تعبیر رهبر معظم انقلاب اسلامی: «نمی‌خواهیم به افتخار به گذشتگان اکتفا کنیم، اما می‌خواهیم از راه شناختن تاریخ خود، گذشته‌ی خود و برجستگان این تاریخ، خود را درست بشناسیم؛ امروزمان را درست بفهمیم و راه فردایمان را تشخیص بدهیم و باز کنیم.»
احیای هویت دینی و فرهنگی
ایران فرهنگی مقوله‌ای قابل اتکاست. مفهومی که در طول تاریخ، یکی از اصول سیاست خارجه‌ی ایران را تشکیل می‌داده است. این ایران فرهنگی، مرز مشخصی ندارد. تاریخ می‌تواند فرهنگ ملی و دینی ما را حراست کند.
دشمن‌شناسی
یکی از ضرورت‌های روایت تاریخ برای کودکان و نوجوانان، شناخت دشمن است. در تاریخ معاصر ایران، از دوره‌ی قاجار به بعد، دولت‌های خارجی با اهداف استعماری وارد خاک ایران شدند. تا پایان دوره‌ی سلطنت رژیم پهلوی، سیاست دولت‌های استعماری، آزادانه در ایران امتداد پیدا کرد. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، دشمن دست به حربه‌ی تازه‌ای زد و سبک عملیات خود را تغییر داد. لذا یکی از ضرورت‌های مطالعه‌ی تاریخ، شناخت دشمن است. نسل جدید باید درباره‌ی اهداف کشورهای استعماری در ایران و منطقه آگاهی داشته باشد. باید بداند آمریکا با چه هدفی در منطقه فعالیت می‌کند. هنوز برای نسل نوجوان به درستی تبیین نشده است که چرا می‌گوییم: «مرگ بر آمریکا». هنوز ریشه‌های تاریخی خباثت‌های انگلیس در ایران – به ویژه برای کودکان و نوجوانان- به خوبی تبیین نشده است. به تعبیر رهبر انقلاب: «همیشه اطلاع از آنچه که دشمن در گذشته عمل کرده است، موجب می‌شود که انسان ترفندهای دشمن را در زمان خودش هم بداند.»
تبیین
طی سال‌های اخیر، بارها رهبر معظم انقلاب اسلامی به موضوع «جهاد تبیین» تأکید کرده‌اند. در حوزه‌ی تاریخ معاصر ایران، این کلیدواژه مفهومی جدی دارد. تاریخ معاصر ما دست‌خوش تحریفات بسیاری قرار گرفته است. در مواجهه با تاریخ معاصر ایران، این تحریفات دامنه گسترده‌تری دارد. معاندین با ساخت مستند، تولید کتاب و مقاله و فیلم، سعی در وارونه‌سازی واقعیت دارند. بخشی از جامعه‌ی هدفی که دشمن آن را نشانه گرفته، نوجوانان‌اند. دشمن با تولید شبهه در صدد القای روایت خود است. در این میان باید تاریخ صحیح را به نسل جدید انتقال داد تا روایت دشمن، به روایت غالب تبدیل نشود. متأسفانه در حوزه‌ی تاریخ انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر ایران، جهاد تبیین – به ویژه برای مخاطب کودک و نوجوان- به معنای واقعی کلمه مسکوت مانده است. برای پی بردن به این حقیقت، به صورت اتفاقی، از چند نوجوان بپرسید: «انقلاب اسلامی چرا در ایران اتفاق افتاد؟»، یا «چرا با آمریکا دشمنی داریم؟» این سؤالات به ظاهر ساده، هنوز برای نسل جدید بی‌پاسخ مانده است. اگر هم تولیداتی در این خصوص صورت گرفته، به خوبی ترویج نشده است.
وظیفه‌ی مراکز متولی تاریخنگاری چیست؟
اعتمادسازی
یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های نهادهای آموزشی و فرهنگی، احیای دوباره‌ی اعتماد نسل جدید به روایت تاریخ است. با سم‌پاشی گروه‌های مخالف، متأسفانه اعتماد به تاریخنگاری معاصر تا حدودی از بین رفته است. باید با ارائه‌ی اسناد متقن و عدم روایت گزینشی تاریخ، به آن‌ها نشان داد که تاریخ حقیقی و تحریف نشده چیست.
رهایی از کلیشه
یکی دیگر از وظایف نهادهای آموزشی و فرهنگی در راستای روایت تاریخ، رهایی از کلیشه‌های معمول است. بازبینی و بازنویسی کتب درسی تاریخ، تغییر شیوه‌های تدریس تاریخ در مدارس، بهره‌گیری از کارشناسان این حوزه در مدارس، ایجاد ارتباط بین مدارس و نهادهای متولی تاریخنگاری و ... بخشی از فعالیت‌هایی است که می‌توان در این زمینه انجام داد. به نظر می‌رسد باید بین انجمن مهتاب (مجمع هماهنگی مراکز تاریخ‌پژوهی و بانک‌های اسنادی ایران) و نهاد آموزش‌وپرورش هماهنگی ویژه‌ای شکل بگیرد تا بتوان از ظرفیت این مراکز در مدارس استفاده کرد.
تولید محتوای مناسب
شوربختانه تولید محتوای تاریخی (در حوزه‌ی تاریخ معاصر ایران) برای کودکان و نوجوانان جدی گرفته نشده است. حتی شخصیت‌های مطرح تاریخ معاصر ایران نیز برای این نسل ناشناخته مانده‌اند. گویی همه‌ی تولیدات و محصولات تاریخی برای بزرگسالان تولید می‌شود. مرکز اسناد انقلاب اسلامی از مراکز پیشتاز در عرصه‌ی تولید محتوا برای جوانان بود. این مرکز با تولید «دانستنی‌های انقلاب اسلامی برای جوانان» کوشید تا آثاری نو با محتوایی مستند اما ساده، برای جوانان تولید کند. اما این حرکت بعد از انتشار بیش از صد عنوان از این مجموعه، مسکوت ماند. به نظر می‌رسد نهادهای متولی امر تاریخنگاری از جمله مرکز اسناد انقلاب اسلامی، مؤسسه‌ی مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، پژوهشکده‌ی تاریخ معاصر و ... باید به مخاطب نوجوان عنایت بیشتری داشته باشند. تاریخ، به ذات، روایتی خشک است و ممکن است مطالعه‌ی آن برای همه جذاب نباشد. محتوا باید با توجه به مخاطب تولید شود. برای نوجوان‌ها می‌توان تاریخ را در دل داستان‌های کوتاه روایت کرد. همچنین استفاده از تصاویر جذاب، صفحه‌آرایی مناسب، جلد چشم‌نواز، تولید رمان تاریخی و ... بسیار مهم است.
توجه به بسترهای نو
با توسعه‌ی فناوری، بسترهای تازه‌ای برای دسترسی به اطلاعات مهیا شده است. فضای مجازی یکی از این بسترهای جدید است. با توجه به سهل‌الوصول بودن اطلاعات در این فضا، می‌توان از ظرفیت این شبکه‌ی گسترده به نحو احسن بهره برد. دشمن با استفاده از همین فضا، به جوسازی، شبهه‌افکنی و روایت نادرست تاریخ می‌پردازد. با تولید محتوای مناسب در قالب جذاب، می‌توان روایتی جذاب و در عین حال صحیح به مخاطب ارائه داد.
امید که با روایت صحیح تاریخ و بهره‌گیری از رویکرد تبیینی، نسل جدید از فهم تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه تاریخ انقلاب اسلامی، بهره‌مند شوند.
* دیدگاه صرفا بازتاب‌دهنده نظرات اساتید، محققان و پژوهشگران در حوزه‌های مختلف تاریخ معاصر است و مرکز اسناد انقلاب اسلامی بر آنست از این طریق فضای نقد و گفتگوی علمی را فراهم نماید. انتشار این مطالب به معنای رد یا تایید محتوای مورد نظر نیست.
